“Think big, start small”

Nieuwe sorteermethodiek zelfregulerend leren helpt docenten bij het bevorderen van zelfregulerend leren bij studenten.

Praktische tool helpt docenten gericht werken aan leerstrategieën

Studenten krijgen in het huidige onderwijs steeds meer zelfstandigheid, keuzevrijheid en autonomie in de manier waarop zij leren. Maar hoe zorg je ervoor dat zij ook daadwerkelijk grip krijgen op hun eigen leerproces? Volgens Agnes van der Haar en Andries Vroegrijk van het Lectoraat Leren van de Hogeschool Rotterdam is op deze vraag één antwoord onmisbaar: zelfregulerend leren.

“Zelfregulerend leren gaat niet vanzelf, maar wórdt je aangeleerd,” benadrukt Agnes van der Haar. “En daarin spelen docenten een cruciale rol.”

Om docenten in dit proces te ondersteunen ontwikkelden Agnes en Andries onder toeziend oog van lector Patrick Sins de sorteermethodiek zelfregulerend leren. Een praktische kaartenset waarmee docenten gericht kunnen bepalen welke zelfregulerende vaardigheden, oftewel leerstrategieën, hun studenten nog missen én waar ze in hun lessen als eerste mee aan de slag kunnen. Via de WERKplaats Aansluiting vo-ho is de sorteermethodiek ontwikkeld in de vorm van een experiment. Het doel van de experimenten vanuit de WERKplaats is om de aansluiting tussen voortgezet en hoger onderwijs te verbeteren, waarin zowel het vo als het ho een belangrijke rol spelen. 

Leerstrategieën minder goed aanwezig dan verwacht

Volgens Agnes begint het vraagstuk al bij de verwachtingen die docenten hebben van studenten die instromen in het hoger onderwijs.

“Eerstejaarsstudenten kunnen hun leerproces vaak veel minder goed reguleren dan docenten verwachten. In onderzoek zien we bijvoorbeeld dat het aantal ingezette leerstrategieën beperkt is en dat studenten ook vaak gebruik maken van minder effectieve leerstrategieën. Hoewel er in het voortgezet onderwijs aandacht wordt besteed aan zelfregulerende vaardigheden, betekent dat niet automatisch dat studenten de transitie naar het hoger onderwijs kunnen maken.”

Ze geeft een herkenbaar voorbeeld:
“Als je hebt leren plannen voor aardrijkskunde, betekent dat niet dat je die vaardigheid automatisch kunt inzetten bij statistiek binnen een studie bedrijfskunde.”

Ook de overgang naar het hoger onderwijs speelt daarin mee, vult Andries aan.
“Het gaat niet alleen om een ander niveau. Alles is nieuw: de omgeving, samenwerken, toetsing en de manier van studeren. Als je er dan vanuit gaat dat studenten alles rondom zelfregulerend leren al beheersen, dan help je de aansluiting in het hoger onderwijs niet vooruit.”

De rol van docentovertuigingen

Het kunnen bijdragen aan het succes van zelfregulerend leren start bij de overtuigingen van docenten zelf. “Uit onderzoek blijkt dat je overtuigingen als docent de meest voorspellende factor zijn voor hoeveel aandacht je besteedt aan zelfregulerend leren in je lessen,” zegt Agnes.

De belangrijkste vraag daarbij is volgens haar:
“Ben je ervan overtuigd dat je iets bij te dragen hebt aan het proces van zelfregulerend leren? Dat alle studenten dit kunnen leren? En dat het niet alleen hoort bij een mentor of studieloopbaanbegeleider, maar ook bij jou als vakdocent?”

Die overtuiging is essentieel, omdat leren leren niet losstaat van de inhoud van een vak. Juist binnen vaklessen ontwikkelen studenten strategieën om te plannen, reflecteren, samenwerken en informatie te verwerken.

“Voor jouw vak hebben studenten bepaalde vaardigheden nodig,” zegt Andries. “En als je merkt dat ze die nog niet hebben, dan moet je ze de strategieën aanreiken om jouw vak goed te kunnen leren.”

Zelfregulerend leren en kansengelijkheid

Zelfregulerend leren raakt volgens Agnes en Andries ook direct aan kansengelijkheid en inclusie in het onderwijs. Niet iedere student start namelijk met dezelfde bagage.

“Sommige jongeren hebben onderweg al meer vaardigheden aangeleerd,” legt Andries uit. “Bijvoorbeeld doordat ouders hebben gestudeerd, oudere broers of zussen ervaring hebben, of doordat ze via sport of muziekles al bepaalde strategieën hebben ontwikkeld.”

Dat maakt de rol van de docent des te belangrijker, vindt Agnes.
“Als jij als docent je verantwoordelijkheid neemt om álle studenten zelfregulerend leren aan te leren, dan geef je ze een eerlijkere kans in het onderwijs én later op de arbeidsmarkt.”

“Anders,” vervolgt ze, “is het alleen die ene student die het toevallig al kon of van huis uit heeft meegekregen.”

Een praktische methode voor de klas

Om docenten te helpen bij het maken van keuzes ontwikkelden Agnes en Andries samen met docenten uit het werkveld de sorteermethodiek zelfregulerend leren. Het resultaat is een kaartenset met twintig stellingen rondom leerstrategieën, verdeeld over vier categorieën:

• Cognitieve strategieën 
• Metacognitie 
• Motivatie 
• Gedragskeuzes

De stellingen zijn gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek naar effectieve leerstrategieën en zijn vervolgens, in samenwerking met docenten, zo geformuleerd dat ze goed aansluiten bij de doelgroep. “Docenten hebben actief meegedacht over de formulering van de stellingen,” vertelt Andries. “We hebben de instructies meerdere keren getest en aangescherpt op basis van hun feedback.”

De werkwijze is eenvoudig. Docenten sorteren de kaarten op basis van de vraag; zie ik deze vaardigheid  wel of niet terug bij mijn studenten? Wat overblijft, vormt een overzicht van de vaardigheden waar studenten nog ondersteuning bij nodig hebben. Vervolgens kiezen docenten een top drie van vaardigheden die belangrijk zijn voor hun specifieke vak, om gericht mee aan de slag te gaan.

“Het helpt docenten enorm om te prioriteren,” zegt Agnes. “Zonder zo’n hulpmiddel zie je vaak dat docenten álles tegelijk willen aanpakken.”

Daarnaast verbreedt de methodiek volgens haar ook de horizon van docenten.
“Docenten krijgen meer ideeën over welke leerstrategieën en interventies ze kunnen inzetten.”

Meer dan een motivatieprobleem

Tijdens de pilots leverde de sorteermethodiek opvallende inzichten op. Een belangrijke bevinding: problemen worden vaak te snel toegeschreven aan motivatie.

“We zien dat docenten gedrag van studenten vaak verklaren vanuit motivatie,” vertelt Andries. “Dan hoor je: studenten hebben zich niet goed voorbereid op de les, dus ze zijn ongemotiveerd. Maar als je studenten zelf bevraagt, blijkt het vaak te gaan over cognitieve vaardigheden. Ze weten simpelweg niet hóe ze de voorbereiding moeten aanpakken.”

Dat vraagt om expliciete begeleiding, benadrukt hij.
“Het zichtbaar en concreet maken van wat je moet doen om te leren is essentieel. De sorteermethodiek is hierbij ook een belangrijk hulpmiddel om met studenten in gesprek te gaan. Soms blijkt dat motivatieproblemen eigenlijk voortkomen uit onduidelijke opdrachten of instructies.”

“Hier kun je echt verschil maken”

Naast de fysieke kaartenset wordt gewerkt aan een digitale versie van de methodiek voor studenten. Daarmee worden studenten zich bewuster van hun eigen leerproces én ontstaat er meer ruimte voor dialoog tussen de docent en de klas.

De reacties uit de praktijk zijn positief, vertelt Andries.
“Studenten zeggen dingen als: ‘Zo is het me nog nooit uitgelegd, dankjewel.’ Of: ‘Ik gebruik dit nu ook bij andere vakken.’” Voor docenten levert het inzicht op in waar ze daadwerkelijk een verschil kunnen maken in hoe studenten leren. 

Think big, start small

De belangrijkste boodschap van Agnes en Andries aan docenten is helder: begin klein, maar begin wel.

“Think big, start small,” zegt Andries. “Docenten willen vaak meteen alles doen. Maar uiteindelijk bouw je samen, als team en als opleiding, aan hoe je studenten leert leren. Dan moet je ergens beginnen om te kunnen groeien.”

Met de sorteermethodiek zelfregulerend leren hebben docenten daarvoor een concreet en praktisch startpunt in handen.

Aan de slag met de sorteermethodiek

Ben je enthousiast geworden en wil je aan de slag met de sorteermethodiek en zelfregulerend leren? De digitale kaartenset van de sorteermethodiek is beschikbaar via Aansluiting vo-ho 010. Als je liever een fysieke versie gebruikt dan bestel je deze eenvoudig via Leonon Media.

Heb je vragen over het gebruik van de methodiek in de lespraktijk of wil je sparren over professionalisering rondom zelfregulerend leren? Neem dan contact op met Andries en Agnes van het Lectoraat Leren. Zij denken graag met je mee.